Agaat – Marlene van Niekerk

Een boek dat ik cadeau kreeg omdat ik het ‘moest’ lezen. Plichtsgetrouw als ik ben heb ik me dus door de eerste paar wat warrige pagina’s geworsteld. Maar langzamerhand begon het boek steeds meer onder mijn huid te komen, begon ik steeds meer meegesleept te worden in de mensen, de gebeurtenissen en vooral de onderlinge verhoudingen.

Milla is een blanke grondbezitster in Zuid-Afrika die in de laatste stadia van ALS verkeert (een progressieve verlammende spierziekte). Op het moment waarop het boek begint kan ze alleen haar ogen nog maar bewegen en is ze een paar dagen van haar dood af. Ze wordt verzorgd door de zwarte huishoudster, Agaat.

De verhouding tussen de twee vrouwen is intrigerend. Agaat is de enige de Milla nog kan begrijpen, die haar blikken en oogbewegingen kan interpreteren. Ze heeft de absolute macht, ze kan zelfs bepalen wat Milla ziet of niet ziet, en de huidige situatie is een mengeling van ruzietjes, straffen, helpen en verzorgen. Tegelijkertijd krijgen we flashbacks naar vroeger en leest Agaat ook regelmatig voor uit de dagboeken van Milla.

Langzamerhand krijg je een beter beeld van de ingewikkelde verhoudingen, niet alleen tussen de twee vrouwen maar ook tussen mannen en vrouwen in Zuid-Afrika, de boerengemeenschap daar en natuurlijk de verhouding tussen blanken en zwarten. Zonder het als één op één vertaling te zien is het ook interessant om je te realiseren dat de omslagmomenten bij Agaat en Milla (geboorte Agaat, ziekte Milla) samenhangen met de verschuivingen in machtsverhoudingen tussen de blanke en de zwarte gemeenschap.

Een erg goed boek dat ik iedereen van harte aan kan raden. Het is prachtig geschreven met heel schilderachtige beeldende beschrijvingen. Het ene moment leef je helemaal met Milla mee, het andere moment gaat je sympathie helemaal uit naar Agaat, omdat het geen kartonnen twee-dimensionale personages zijn maar echte mensen, gevangen in een keurslijf van rollenpatronen en verwachtingen, angsten en onzekerheden. Vrouwen die op dat beperkte stukje dat ze hebben proberen om hun eigen koers te bepalen, hun eigen stempel te drukken en hun eigen stukje macht te veroveren.